Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Nguyễn Ân Niên là một trong những trí tuệ tiêu biểu của ngành thủy lợi Việt Nam, người đã có nhiều đóng góp to lớn cho sự phát triển khoa học và thực tiễn quản lý tài nguyên nước của đất nước.

Sinh ra trong một gia đình trí thức tiêu biểu của xứ Thanh, gia đình ông có dấu ấn đặc biệt khi cả bốn anh em đều thành danh trên nhiều lĩnh vực quan trọng. Người anh cả là nhà sử học Nguyễn Diên Niên; ông Nguyễn Dy Niên – nguyên Bộ trưởng Ngoại giao; người em là ông Nguyễn Ty Niên – nguyên Cục trưởng Cục Phòng, chống lụt bão và Quản lý đê điều. Mỗi người một lĩnh vực, song đều góp phần quan trọng vào sự nghiệp phát triển của đất nước.

Được đào tạo bài bản tại Liên Xô, Giáo sư Nguyễn Ân Niên mang về nền tảng khoa học vững chắc cùng tư duy hệ thống hiện đại, cống hiến trọn đời cho ngành thủy lợi Việt Nam. Trên cương vị Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, ông không chỉ là nhà quản lý khoa học xuất sắc mà còn là người thầy, người dẫn dắt, truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ cán bộ nghiên cứu.

Dấu ấn khoa học nổi bật của ông là việc xây dựng thành công mô hình thủy lực KOD-01 – mô hình dòng chảy không ổn định một chiều đầu tiên của Việt Nam – cùng với mô hình chất lượng nước KODQ-01. Trong điều kiện công nghệ còn nhiều hạn chế của những năm 1985–1990, việc tối ưu hóa thuật toán để các mô hình này vận hành hiệu quả trên hệ thống máy tính IBM 286 là một thành tựu mang tính đột phá, thể hiện tầm nhìn khoa học sâu rộng và năng lực sáng tạo vượt bậc.

Các mô hình do ông phát triển đã được ứng dụng hiệu quả trong nghiên cứu kiểm soát lũ vùng Đồng bằng sông Cửu Long, góp phần quan trọng vào các chương trình phát triển thủy lợi giai đoạn 1990–2000, đặc biệt trong bối cảnh sau trận lũ lịch sử năm 1994.

Không chỉ dừng lại ở đó, ông còn đề xuất lý thuyết “thành phần nước” – một hướng tiếp cận khoa học cho phép xác định nguồn gốc và “tuổi” của nước, hiện vẫn được kế thừa và phát triển trong nhiều nghiên cứu hiện đại. Những đóng góp của ông đã góp phần đặt nền móng cho sự phát triển của các mô hình thủy văn – thủy lực tại Việt Nam, sánh vai cùng các công trình tiêu biểu như mô hình VRSAP hay SAL của các nhà khoa học đầu ngành.

Trong ký ức của đồng nghiệp và học trò, Giáo sư Nguyễn Ân Niên không chỉ là một nhà khoa học uyên bác mà còn là một nhân cách lớn. Ông luôn quan tâm sâu sắc đến công tác đào tạo, trực tiếp hướng dẫn, góp ý nhiều luận án tiến sĩ, đồng thời tạo điều kiện để thế hệ trẻ phát triển và trưởng thành. Phong cách lãnh đạo của ông là sự kết hợp hài hòa giữa trí tuệ, sự tận tâm và khả năng thấu hiểu con người.

Đối với nhiều cán bộ nghiên cứu trong ngành, trong đó có các thế hệ cán bộ của Viện Kỹ thuật Biển, Giáo sư Nguyễn Ân Niên là tấm gương lớn về tư duy khoa học nghiêm cẩn, tinh thần phản biện khách quan và trách nhiệm với thực tiễn. Những đóng góp của ông không chỉ thể hiện ở các công trình khoa học mà còn ở cách tiếp cận vấn đề một cách hệ thống, gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu và ứng dụng.

Sự ra đi của Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Nguyễn Ân Niên là một mất mát to lớn đối với ngành thủy lợi nói riêng và cộng đồng khoa học Việt Nam nói chung. Tuy nhiên, những giá trị khoa học và tinh thần mà ông để lại sẽ tiếp tục được kế thừa, phát huy trong các thế hệ cán bộ nghiên cứu hôm nay và mai sau.

Dòng chảy của những con sông vẫn không ngừng vận động, và trong dòng chảy ấy, dấu ấn của ông – người đã dành trọn cuộc đời cho khoa học và cho sự nghiệp quản lý, bảo vệ tài nguyên nước – sẽ còn mãi.